Een nieuw isme, een nieuwe ie

Gisteravond door de sneeuw geploegd om in het filmhuis de nieuwe ‘Michael Moore’ te zien: Capitalism, a love story. Gebruikelijk ingrediënt bij het kijken naar films van Moore is natuurlijk de verontwaardiging. Hoe de wereld zo doortrapt in elkaar kan zitten. Maar het beste zit hem toch in de voorzichtige blik vooruit.

Ja, uiteraard jeuken je handen bij het kijken naar documentaires van Michael Moore. Natuurlijk is het het makkelijkst om te praten over de schandalen die hij ook nu weer aan de kaak stelt. Hoe het Amerikaanse michaelkleinbankwezen 700 miljard dollar als reddingsplan van de overheid kreeg, en niet eens hoefde te verantwoorden waar dat geld precies aan zou worden besteed – miljoenenbonussen zijn sinds een tijd weer gewoon aan de orde van de dag. Of hoe megaverzekeraars dankzij levensverzekerings-polissen aan de dood van werknemers meer verdienen dan de nabestaanden krijgen uitbetaald. En je krijgt kippenvel bij de gierige blik in de ogen van de makelaar wiens core business bestaat uit het handelen in huizen waar mensen zijn uitgezet omdat ze de hypotheek niet meer konden opbrengen. Stuk voor stuk voorbeelden van onverteerbaar onrecht, waar je je enorm druk over kunt maken – in het zachte pluche van je bioscoopstoel.

ghandiMaar wat heeft een mens aan slechts verontwaardiging? Het kost je al je energie, en de verontwaardiging op zichzelf helpt je geen stap verder. Die overtuiging is al lang bekend – Ghandi had er ook een handje van, met z’n geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid – maar toch vergeten we te vaak om verder te kijken. In Moore’s film schemert door dat dat verder kijken ook iets kan opleveren. Concluderen dat het kapitalisme aan alle kanten rot, is één ding. Een alternatief verzinnen is een tweede. Hoopvoller zijn dan de voorbeelden van bedrijven die het kapitalisme uit hun beleid bannen, en de directeur op gelijke hoogte zetten met de productiemedewerker. Het werkte, liet Moore zien: er werd winst gemaakt, die gelijkmatig over alle werknemers werd verdeeld. Het bedrijf was van hun. Er waren geen bonusprikkels. En toch werkte het.

Communisme? Socialisme? President Obama werd ervan beschuldigd stiekem dat gedachtegoed aan te hangen. Een beetje overdreven, maar in elk geval gaf hij de medewerkers van ‘Republic Windows and Doors’ uit Chicago groot gelijk toen ze in staking gingen omdat hun werkgever failliet was gegaan, en hun zonder republicenige vorm van compensatie op straat wilde zetten. Ze ketenden zich vast in de fabriek. Bank of America, die het beheer over de fabriek had overgenomen, wilde aanvankelijk niets uitbetalen. Maar toen mensen uit alle hoeken van de samenleving hun steun betuigden en eten en drinken kwamen brengen, en de staking maar duurde en duurde, zwichtte de machtige bank. Alle eisen van de werknemers werden ingewilligd. En dat was nog niet alles: met het geld dat die werknemers nu bezaten, overwogen ze serieus om de fabriek op te kopen en gezamenlijk het bedrijf opnieuw op te starten. Want, zoals één van de stakers droog opmerkte: ‘Blijkbaar hebben een aantal mensen in het verleden slechte afspraken of contracten gemaakt. Maar ik maak geen contracten. Ik maak deuren en kozijnen.’

Het zijn die momenten van simpel inzicht, die het hele verhaal iets sprankelends geven. Wat er gebeurt in de VS is schrijnend, het is de verrotting van het kapitalistische systeem dat bloot is komen te liggen. Maar we moeten niet stil blijven zitten bij die conclusie. De geschiedenis van de mensheid is er één van trial and error. Michael Moore sluit zijn film enigszins makkelijk af met de stelling: stop het kapitalisme, voer opnieuw democratie in. Maar dat is appels (economisch model) met peren (politiek systeem) vergelijken. De samenlevingsvormen en -modellen die tot nu toe zijn bedacht, hoeven niet de definitieve lijst van keuzes te vormen. Wellicht ontwikkelen we een nieuw alternatief. Een nieuwe -ie, een nieuw -isme. Het best mogelijke model. Zoals ieder organisme zich gedurende het bestaan van zijn soort ontwikkelt naar gelang de eisen van zijn natuurlijke omgeving. Alleen praten we nu niet over miljoenen jaren, maar slechts tientallen: de ontwikkelingen gaan sneller, trekken meer mensen mee in hun opkomst, en ook in hun ondergang. Wat dat betreft sluit Moore zich aan bij de overtuiging die steeds meer aan terrein wint: een nieuw tijdperk, een nieuwe vorm van samenleven als gehele wereld, dient zich aan.

De tijd is er rijp voor, maar het kan slechts op één voorwaarde, en Moore heeft dat heel goed door. Terwijl we aan het einde van de film naar hem kijken terwijl hij Wallstreet afzet met geel politielint, als ware het een plaats delict, vraagt hij de kijkers in de zaal om hem te helpen. Want dat lint kun je niet in je eentje om het gebouw houden. Een nieuwe orde vestig je samen. Moore is in elk geval vastberaden: ‘I refuse to live in a country like this, and I’m not leaving.’


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *