Lijnen en landschappen

Eerste wereldkaart met Amerika erop. Het vierde werelddeel van Toby Lester, over de wereldkaart die Amerika haar naam gaf, is alles in één: een thriller, een roadmovie, een verbluffend veelomvattende kijk op de wereld en een voorbeeld van hoe de tijd lijnen kan tekenen in een landschap

Na anderhalf jaar heb ik hem uit. Niet omdat het zo veel moeite kostte, maar vooral omdat het mijn avondboek was, dat nooit veel verder reisde dan de slaapkamer en nooit veel meer tijd kreeg dan het laatste halfuur van de dag. Laat duidelijk zijn dat dit niets zegt over de kwaliteit van Het vierde werelddeel, want het is een geweldig boek, dat inzicht geeft in de geschiedenis van de cartografie, bedoeld voor mensen die net als ik wel nieuwsgierig zijn, maar een verteller nodig hebben die je meeneemt. Het is ‘meeneemliteratuur’, zoals documentairemaker Menna Laura Meijer onlangs op De Nieuwe Reporter een naam gaf aan dat soort series waar ik ook al zo van houd: “Neemt je Mee-TV”.

Zomaar een spoorlijn

In de laatste weken van de zomer van 2010 bracht een Franse trein me van Nancy naar Saint-Dié-des-Vosges. De trein volgde een route die me verder weinig zei, eindigend in een plaats waar ik niet veel aandacht aan besteedde, een opstapplaats voor een vakantie verderop in de Vogezen. Het was een mooie tocht, dat wel: langzaam omsloten de groene heuvels de spoorlijn, van tunnel naar diepe zichtlijnen, de platte wereld steeds verder achter ons. Het betere Rail Away-werk, zou je kunnen zeggen. Daar bleef het voor mij bij. In ‘Saint-Dié’ dronken we koffie, daarna vertrokken we.

Saint-Dié

Nu, 3 jaar later, bij het lezen van de ontknoping van dat boek van Toby Lester, weet ik dat ik ooit nog eens dat toen onbeduidende plaatsje wil bezoeken. Het is de plaats waar in de zomer van 1505 enkele mannen een uitgeverijtje begonnen voor de publicatie van een nieuwe wereldkaart: het “Gymnasium Vosagense” noemden ze zichzelf. De manier waarop Lester dit introduceert, illustreert zijn manier van vertellen:

Het Gymnasium vestigde zich in Saint-Dié, een rustig kerkdorp in de Vogezen, een kilometer of zeventig ten zuidwesten van Straatsburg. […] Tegenwoordig heet het plaatsje Saint-Dié-des-Vosges, en de omgeving is idyllisch: een natuurlijke bergkom, omringd door met dennen begroeide heuvels en doorsneden door een snelstromende, modderige rivier genaamd de Meurthe. Buiten Saint-Dié zelf ligt in de kom een lappendeken van bos en weiland die zich, gezien vanaf een der omliggende bergtoppen, openbaart als een welige studie in verschillende tinten groen. Regen en mist dalen er vaak neer, en op het hele uur luiden er kerkklokken. Het is een vredig oord, dat tot mijmeren uitnodigt.

De Waldseemüllerkaart

Hier, in deze geïsoleerde bergkom, kreeg Amerika zijn naam. Hier werd een historische wereldkaart getekend en gedrukt door Martin Waldseemüller. Hij en zijn gymnasiumgenoten waren (onterecht, bleek later) ervan overtuigd dat Amerigo Vespucci als eerste voet aan wal had gezet op een nieuw continent, en als eerbetoon vernoemden ze dit vierde werelddeel naar hem. De naam “America” verscheen voor de allereerste keer in de geschiedenis, en wel op hun kaart, de duurste kaart die de wereld ooit heeft gekend, die verloren raakte, 400 jaar later werd herontdekt, en in 2003 voor 10 miljoen dollar werd gekocht door de Library of Congress in Washington, waar hij sindsdien, streng beveiligd, is te bezichtigen.

Dit is hem, die Waldseemüllerkaart:

Helemaal links onderin, in een aanzet tot wat na latere ontdekkingen de vorm van Zuid-Amerika zou aannemen, staat dat ene woordje. America. En over deze kaart, en de hele wereld daaromheen, gaat Lesters boek.

Een thriller

Het Parool, dat het allemaal beter kan samenvatten dan ik, geeft het boek 5 sterren en noemt het spannend en indrukwekkend, een thriller zelfs. Ik kan me daar helemaal in vinden. Lester vertelt niet één verhaal, hij bouwt de 15de en 16de eeuw laag voor laag op. Behalve de ontstaansgeschiedenis van de kaart behandelt hij uitvoerig de machtsverhoudingen op dat moment in de wereld, de manier waarop de mens naar de aarde keek, de ontdekkingsreizen van Columbus en Vespucci, en wat eeuwen later voorafging aan de herontdekking van de Waldseemüllerkaart.

Google Maps

Lester neemt je mee op Portugese schepen die de westkust van Afrika verkennen of Spaanse die het onvoorspelbare water richting het westen op varen, maar ook langs veldslagen in Spanje en Turkije, tot de mondingen van de Amazone en de woeste vlakten in Mongolië. Hij is zo uitvoerig, zo volledig, dat ik met Google Maps de ontdekkingsreizen van Columbus en Vespucci eiland voor eiland, kust voor kust kon volgen. Zo had ik geen idee van het bestaan van Zuid-Georgië en de Zuidelijke Sandwicheilanden, iets wat je natuurlijk de rest van je leven niet meer vergeet.

Lijnen

Maar de ontknoping, over de kaart die alles zou veranderen, vindt plaats in dat stille dorpje in die bergkom in de Vogezen. Dat plaatsje waarvan ik nu weet dat daar ieder jaar het Internationale Geografie Festival wordt gehouden. Langs die slingerwegen, door de groene heuvels, zet de schrijver het verhaal uiteen. En dat is precies wat me zo mateloos fascineert: het is niet alleen een weergave van onze geschiedenis, maar vooral ook de geschiedenis van het landschap. Hij brengt nieuwe lijnen aan in de kaart van de wereld zoals ik hem kende. Lijnen die ik later nog eens zou kunnen bewandelen. Landschap en tijd worden één vertelling, waardoor het mogelijk wordt om niet alleen door het land te lopen, maar ook door de geschiedenis.

Toby Lester – Het vierde werelddeel. Het verhaal over de ontdekking van de wereld, de kaart die Amerika zijn naam gaf en het begin van de Nieuwe Tijd. Vertaald door Han Visserman. Mouria, Amsterdam 2009

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *